# Կոճի հոդի արթրոզի ախտանիշները և բուժումը

![Հիվանդության բարդացման աստիճանները](https://lifeinfo.am/storage/img/aroxjutyun-dexer-bozhognutyun-dexabuyser-68594008.jpg "Հիվանդության բարդացման աստիճանները")

Վերջին ժամանակներս ավելի հաճախ տարեց հիվանդների մոտ ախտորոշվում է արթրոզ: Հիվանդությունը առաջանում է աճառի սնուցման խանգարման հետևանքով: Որպես կանոն, ախտաբանությունը սկսում է զարգանալ հոդերի բորբոքումից: Բարդացման առաջին նշանների դեպքում անհրաժեշտ է անհապաղ դիմել բժշկի: Եթե վճռական գործողություններ չձեռնարկել և բուժում չսկսել, ապա մարդը կարող է ընդմիշտ մնալ հաշմանդամ: Այս հոդվածում մանրամասն կխոսվի այնպիսի հիվանդության մասին, ինչպիսին է կոճի հոդի արթրոզը, ախտանիշները և դրա բուժումը:

Բովանդակություն:

- [Կոճային արթրոզ - հիվանդության համառոտ բնութագիրը](#%D5%AF%D5%B8%D5%B3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D6%80%D5%B8%D5%A6-%D5%B0%D5%AB%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D5%BF-%D5%A2%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80%D5%A8)
- [Հիվանդության բարդացման աստիճանները](#%D5%B0%D5%AB%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%81%D5%B4%D5%A1%D5%B6-%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%B3%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8)
- [Արթրոզ 1-ին աստիճանի](#%D5%A1%D6%80%D5%A9%D6%80%D5%B8%D5%A6-1-%D5%AB%D5%B6-%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%B3%D5%A1%D5%B6%D5%AB)
- [Արթրոզ 2-րդ աստիճանի](#%D5%A1%D6%80%D5%A9%D6%80%D5%B8%D5%A6-2-%D6%80%D5%A4-%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%B3%D5%A1%D5%B6%D5%AB)
- [Արթրոզ 3-րդ աստիճանի](#%D5%A1%D6%80%D5%A9%D6%80%D5%B8%D5%A6-3-%D6%80%D5%A4-%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%B3%D5%A1%D5%B6%D5%AB)
- [Ախտաբանության զարգացման հիմնական պատճառները](#%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%A1%D6%81%D5%B4%D5%A1%D5%B6-%D5%B0%D5%AB%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B3%D5%A1%D5%BC%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8)
- [Կոճային արթրոզի ախտանիշները](#%D5%AF%D5%B8%D5%B3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D6%80%D5%B8%D5%A6%D5%AB-%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%B7%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8)
- [Հիվանդության ախտորոշումը](#%D5%B0%D5%AB%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%B7%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8)
- [Ինչպես բուժել կոճի հոդի արթրոզը](#%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%BA%D5%A5%D5%BD-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%A5%D5%AC-%D5%AF%D5%B8%D5%B3%D5%AB-%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%AB-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D6%80%D5%B8%D5%A6%D5%A8)
- [Դեղորայքային թերապիա](#%D5%A4%D5%A5%D5%B2%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%B5%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%AB%D5%A1)
- [Ֆիզիոթերապևտիկ բուժում](#%D6%86%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%B8%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%BA%D6%87%D5%BF%D5%AB%D5%AF-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%B8%D6%82%D5%B4)
- [Վիրահատական բուժում](#%D5%BE%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%B8%D6%82%D5%B4)
- [Ժողովրդական միջոցներ](#%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%AB%D5%BB%D5%B8%D6%81%D5%B6%D5%A5%D6%80)

Նյութեր թեմայով:- [Ձեռքերի մատների արթրոզի ախտանիշները և բուժումը](%D5%B1%D5%A5%D5%BC%D6%84%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B4%D5%A1%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D6%80%D5%B8%D5%A6%D5%AB-%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%B7%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8-8405 "Ձեռքերի մատների արթրոզի ախտանիշները և բուժումը")

 ![](https://lifeinfo.am/storage/images/inchic-e-arajanum-celyulity-139.png) Կոճային արթրոզ - հիվանդության համառոտ բնութագիրը Արթրոզը (ըստ ՀՄԴ-10 դասակարգման՝ M19) ախտաբանական գործընթաց է, որը զարգանում է հոդերի աճառային մակերեսներում: Որպես կանոն, հիվանդությունը ախտահարում է ստորին վերջույթները, որոնցից ամենախոցելի հոդերից մեկը կոճայինն է: Այն կատարում է մարդու տեղաշարժման գործընթացում ամենակարևոր ֆունկցիաներից մեկը, ինչպես նաև իր վրա է պահում մարմնի ամբողջ քաշը: Ժամանակակից բժշկությունը տարբերակում է արթրոզի մի քանի տեսակ: Բոլորն էլ տարբերվում են իրենց բնութագրերով և զարգացման պատճառներով: Մասնագետները առանձնացնում են հիվանդության հետևյալ տարատեսակները. դեֆորմացնող արթրոզ. 3. կոճի հոդի հետվնասվածքային արթրոզ.
Հիվանդությունը զարգանում է աստիճանաբար, այնպես որ մարդն անգամ անմիջապես չի նկատում փոփոխությունները իր օրգանիզմում: Սկզբում հոդի աճառը տրոֆիկայի վատացման հետևանքով դառնում է ավելի քիչ ամուր և առաձգական, նվազում է դրա հաստությունը: Այնուհետև տեղի է ունենում աճառային շերտի հետագա բարակում, դրանում ի հայտ են գալիս ճաքեր, իսկ հետագայում հոդային մակերեսի աճառը պարզապես անհետանում է: Ժամանակի ընթացքում ոսկրային հյուսվածքը աճում է օստեոֆիտների տեսքով: Եթե ժամանակին բուժում չսկսել, ապա հիվանդությունը կհրահրի սուր ցավ քայլելիս, ուստի մարդուն միշտ կարիք կլինի հենարանի: Հիվանդությունը զարգանում է բավականին արագ, ուստի արդեն մի քանի տարի հետո մարդը կարող է դառնալ հաշմանդամ: Այս խախտումից խուսափելու համար անհրաժեշտ է հնարավորինս շուտ սկսել համալիր թերապիա:

![Հիվանդության ախտորոշումը](https://lifeinfo.am/storage/images/kochi-artroz%D5%9D-axtanishner-ev-bujman-metodner-178.jpg "Հիվանդության ախտորոշումը")

## Հիվանդության բարդացման աստիճանները

Բժիշկները տարբերակում են արթրոզի զարգացման երեք աստիճան: Եթե ախտաբանությունը հայտնաբերվել է 1-ին կամ 2-րդ փուլում, ապա ժամանակին և համալիր բուժման դեպքում, տեղի է ունենում լիակատար ապաքինում, և հիվանդը կարող է ազատ տեղաշարժվել: Սակայն 3-րդ փուլում հիվանդությունը գրեթե անհնար է բուժել, քանի որ խախտվում է հոդի կառուցվածքը և ուժեղ աճում է ոսկրային հյուսվածքը:

### Արթրոզ 1-ին աստիճանի

Առաջին փուլը ախտաբանության զարգացման սկզբնական փուլն է, որը չունի ակնհայտ արտահայտված նշաններ: Որպես կանոն, մարդը դիմում է բժշկի, եթե աշխատանքային օրվանից հետո նկատում է ցավ հոդերում: Ցավը տեղակայվում է հոդի առաջային հատվածում` անցումով կողային հատվածներ: Սակայն բոլոր տհաճ նշանները անհետանում են լավ հանգստից հետո, օրինակ՝ լիարժեք քնից հետո:

Հետաքրքիր է, որ արթրոզի զարգացման սկիզբը միշտ չէ, որ հնարավոր է հայտնաբերել գործիքային և լաբորատոր հետազոտությունների ժամանակ: Այս փուլում հոդերում ոչ մի ախտաբանական խախտում չի դիտվում:

### Արթրոզ 2-րդ աստիճանի

Այս փուլում ախտաբանությունը ուղեկցվում է բնորոշ կլինիկական դրսևորումներով: Հիմնական ախտանիշներից մեկը ցավային համախտանիշն է հոդերում, որը չի դադարում անգամ լավ հանգստից հետո: Շարժման ժամանակ լսվում է ճռճռոց: Հնարավոր է հոդի արգելափակում մեկ դիրքում: Սկսվում է հոդային պարկի բորբոքում:

![Ինչպես բուժել կոճի հոդի արթրոզը](https://lifeinfo.am/storage/images/kochi-artroz%D5%9D-axtanishner-ev-bujman-metodner-154.jpg "Ինչպես բուժել կոճի հոդի արթրոզը")

Ռենտգենագրության վրա երևում են հոդային մակերեսների եզրերի երկայնքով ոսկրային հյուսվածքի աճեր

Եթե ժամանակին չսկսել բուժումը, ապա հիվանդությունը ակտիվորեն կզարգանա և կուղեկցվի ծանր լրացուցիչ ախտանիշներով: Որպես կանոն, հայտնվում է ստորին վերջույթների այտուցվածություն, նվազում է ոտքերի շարժունակությունը, ինչպես նաև հոդերը սկսում են սուր կերպով արձագանքել եղանակային կտրուկ փոփոխություններին:

### Արթրոզ 3-րդ աստիճանի

Ախտաբանության երրորդ փուլը ամենավտանգավորն է, քանի որ հյուսվածքներում զարգանում են անդառնալի դեֆորմացիաներ: Աճառները և ոսկրերը սկսում են փոփոխել իրենց ձևն ու կառուցվածքը, ինչը առաջացնում է տանջալից ցավ: Հոդերը դառնում են գրեթե անշարժ, հնարավոր են միայն ճոճող շարժումներ:

Ռենտգենագրության վրա երևում է հոդային ճեղքի նեղացում՝ մինչև դրա լրիվ անհետացումը:

## Ախտաբանության զարգացման հիմնական պատճառները

Արթրոզը երբեք ինքնուրույն չի զարգանում: Այս հիվանդությունը միշտ ի հայտ է գալիս որոշակի պատճառների հետևանքով, որոնք հրահրում են անդառնալի խախտումներ: Այս հիվանդության առաջացման հիմնական պատճառների մեջ բժիշկները առանձնացնում են.

![Արթրոզ 1-ին աստիճանի](https://lifeinfo.am/storage/images/kochi-artroz%D5%9D-axtanishner-ev-bujman-metodner-176.jpg "Արթրոզ 1-ին աստիճանի")

- վնասվածքներ. կոտրվածքներ, կոճերի տեղահանումներ.
- ֆիզիկական գերծանրաբեռնվածություններ, որոնք մեծ ազդեցություն են ունենում ստորին վերջույթների վրա.
- մարզիկների, պարողների մոտ քրոնիկական վնասվածքներ.
- էնդոկրին խանգարումներ, օրինակ՝ շաքարային դիաբետ.
- ծանրաբեռնվածության անհավասարաչափ վերաբաշխում.
- նյութափոխանակության խանգարումներ, օրինակ՝ պոդագրա.
- սուր և քրոնիկական արթրիտներ.
- ստորին վերջույթների վարիկոզ հիվանդություն.
- տարեց մարդկանց մոտ տեղի են ունենում անդառնալի խախտումներ աճառներում, հոդերում և ոսկրային հյուսվածքներում.
- գենետիկական նախատրամադրվածություն.
- ոտնաթաթի բնածին կամ ձեռքբերովի դեֆորմացիաներ (հարթաթաթություն):

Ակնհայտ է, որ արթրոզի զարգացման պատճառները բավականին շատ են: Սակայն ոմանցից հնարավոր է պաշտպանվել, իսկ մյուսները ախտահարում են հոդերը, և մարդը ոչնչով չի կարող դրան ազդել: Կարևոր է ժամանակին դիմել բժշկական օգնության և սկսել համալիր թերապիա:

## Կոճային արթրոզի ախտանիշները

Հիվանդությունը միշտ ուղեկցվում է տհաճ ախտանիշներով: Կլինիկական դրսևորումները զարգանում են՝ կախված արթրոզի զարգացման աստիճանից: Որպես կանոն, բժիշկները առանձնացնում են ախտաբանության հետևյալ ակնհայտ արտահայտված նշանները.

![Արթրոզ 2-րդ աստիճանի](https://lifeinfo.am/storage/images/kochi-artroz%D5%9D-axtanishner-ev-bujman-metodner-143.jpg "Արթրոզ 2-րդ աստիճանի")

- ցավային զգացողություններ հոդերում, որոնք մեծանում են ցանկացած ֆիզիկական լարվածության դեպքում.
- կտկտոցներ և ճռճռոց.
- հոգնածության զգացում, որը զարգանում է ոտքերի վրա երկար մնալուց հետո.
- ախտահարված հոդի տարածքում այտուց.
- մարմնի ջերմաստիճանի տեղային բարձրացում՝ բորբոքային գործընթացի հետևանքով.
- դժվարացած շարժում:

Արթրոզի հիմնական ախտանիշը ստորին վերջույթների ցավն է, որը ուժեղանում է շարժման ժամանակ: Այս նշանը միշտ ակնհայտորեն դրսևորվում է, ուստի մարդը կորցնում է կյանքի սովորական ռիթմը: Հիվանդության առաջին նշանների դեպքում անհրաժեշտ է դիմել բժշկի:

## Հիվանդության ախտորոշումը

Արթրոզի առաջին ախտանիշների դեպքում անհրաժեշտ է դիմել թերապևտի կամ ռևմատոլոգի: Ճշգրիտ ախտորոշում հաստատելու համար բժիշկը նշանակում է մի շարք լաբորատոր և գործիքային հետազոտություններ.

- արյան և մեզի ընդհանուր քննություն.
- C-ռեակտիվ սպիտակուցի վերլուծություն.
- ռևմատոիդ փորձանմուշներ.
- ուլտրաձայնային հետազոտություն (ՈՒՁՀ).
- հոդի ռենտգեն.
- ՄՌՏ.
- համակարգչային տոմոգրաֆիա:

Այս բոլոր հետազոտությունները կօգնեն պարզել հոդում բորբոքային գործընթացի առկայությունը, ինչպես նաև ոսկրերի տեսակներն ու դեֆորմացիաները: Լրիվ հետազոտությունից հետո բժիշկը կարող է ճշգրիտ ախտորոշում հաստատել և ընտրել անհատական բուժման սխեմա:

![Արթրոզ 3-րդ աստիճանի](https://lifeinfo.am/storage/images/kochi-artroz%D5%9D-axtanishner-ev-bujman-metodner-183.jpg "Արթրոզ 3-րդ աստիճանի")

## Ինչպես բուժել կոճի հոդի արթրոզը

Վաղ փուլերում հիվանդությունը լավ է ենթարկվում կոնսերվատիվ բուժմանը: Համալիր թերապիայից հետո մարդը զգում է բարելավում և կարող է ազատ տեղաշարժվել: Սակայն 2-րդ և 3-րդ աստիճանի հիվանդությունը պահանջում է վիրաբուժական միջամտություն, որն ուղղված է ցավային համախտանիշի նվազեցմանը, հոդի աշխատանքի բարելավմանը և դրա պահպանմանը, հիվանդության զարգացման դանդաղեցմանը:

### Դեղորայքային թերապիա

Բժիշկը միշտ խորհուրդ է տալիս համալիր բուժում, որը թույլ կտա միաժամանակ լուծել առողջության հետ կապված մի քանի խնդիր: Բժիշկը նշանակում է հաբեր, ներարկումներ և քսուքներ, ընտրում որակյալ պատրաստուկներ՝ հաշվի առնելով հիվանդի անհատական առանձնահատկությունները: Որպես կանոն, ընդհանուր թերապիայի մեջ մտնում են պատրաստուկների հետևյալ խմբերը.

- ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ, որոնք արդյունավետորեն վերացնում են ցավային դրսևորումները և հանում բորբոքումը (Պարացետամոլ, Իբուպրոֆեն, Ֆլուրբիպրոֆեն, Դիկլոֆենակ, Ինդոմետացին, Պիրօքսիկամ).
- խոնդրոպրոտեկտորներ, որոնք բարելավում են աճառային հյուսվածքի վիճակը և խթանում սինովիալ քսուքի արտադրությունը (Structum, Chondrolon, Arthra, Elbona, Dona).
- կորտիկոստերոիդ հորմոններ, ներարկումների տեսքով անմիջապես հոդի մեջ, որպեսզի արագ վերացվի ուժեղ ցավն ու բորբոքումը (Celeston, Diprospan, Kenalog, Hydrocortisone).

![Դեղորայքային թերապիա](https://lifeinfo.am/storage/images/kochi-artroz%D5%9D-axtanishner-ev-bujman-metodner-144.jpg "Դեղորայքային թերապիա")

Բոլոր չափաբաժինները պետք է սահմանի միայն բժիշկը, քանի որ նա հաշվի է առնում հիվանդության աստիճանը:

### Ֆիզիոթերապևտիկ բուժում

Հիմնական դեղորայքային բուժմանը զուգահեռ բժիշկը միշտ խորհուրդ է տալիս մի շարք ֆիզիոթերապևտիկ պրոցեդուրաներ: Դրանք բոլորն էլ բարելավում են արյան շրջանառությունը և օգնում ավելի արագ վերականգնել հոդը: Սովորաբար, բժիշկը հիվանդին նշանակում է անցնել մի քանի պրոցեդուրա.

- մանուալ թերապիա.
- ուլտրաձայն.
- էլեկտրամիոստիմուլյացիա.
- օզոկերիտային և պարաֆինային կիրառումներ.
- լազերային թերապիա.
- մագնիսաթերապիա.
- ինդուկտոթերմիա.
- ստերոիդային հորմոնների էլեկտրաֆորեզ.
- ֆոնոֆորեզ.
- բուժական ֆիզկուլտուրա և մարմնամարզություն:

![Ֆիզիոթերապևտիկ բուժում](https://lifeinfo.am/storage/images/kochi-artroz%D5%9D-axtanishner-ev-bujman-metodner-119.jpg "Ֆիզիոթերապևտիկ բուժում")

### Վիրահատական բուժում

3-րդ փուլում կոնսերվատիվ բուժումը գրեթե անարդյունավետ է: Այս դեպքում ցուցված է վիրաբուժական միջամտություն:

Կոճի հոդի արթրոզի դեպքում ուժեղ ցավեր են առկա հոդի շարժումների ժամանակ: Ցավային համախտանիշը վերացնելու համար ձևավորում են արտրոդեզ. վիրահատության ընթացքում բացվում է հոդային պարկը, հանվում են աճառները հոդային մակերեսներից, ոսկրային մակերեսները հարմարեցվում են միմյանց: Վիրահատությունից հետո հոդը ֆիքսվում է գիպսով կամ ապարատով 3-4 ամիս ժամկետով: Արդյունքում տեղի է ունենում մեծասրունքային, փոքրասրունքային և տալուսային ոսկրերի միջև միաձուլում, կոճի հոդում շարժունակությունը անհետանում է, իսկ դրա հետ միասին անհետանում է նաև ցավը:

Սակայն վերջին ժամանակներս ավելի հաճախ դիմում են էնդոպրոթեզավորման: Հոդի մեջ տեղադրվում է հատուկ պրոթեզ, հոդային մակերեսները փոխարինելով արհեստականներով:

Պրոթեզ տեղադրելու հիմնական հակացուցումներն են.

- օստեոպորոզ.
- ոտնաթաթի դեֆորմացիաներ, օրինակ՝ կոճապտկություն.
- իմունային անբավարարության վիճակներ.

### Ժողովրդական միջոցներ

Հին «տատիկական» եղանակներով տանը բուժումը կօգնի հանել ախտանիշները, սակայն երբեք չի վերականգնի հիվանդ հոդը: Այս եղանակները կարելի է օգտագործել միայն որպես հավելում հիմնական բուժման դասընթացին, և այն էլ՝ միայն բժշկի թույլտվությունից հետո: Գոյություն ունեն բազմաթիվ ժողովրդական բաղադրատոմսեր, որոնք հանում են տհաճ ախտանիշները, ստորև նկարագրված են դրանցից մի քանիսը:

1. Հում կարտոֆիլը անհրաժեշտ է մանր քերիչով քերել և դնել հիվանդ հոդի վրա 30 րոպեով: Այնուհետև հանել խառնուրդը և լվանալ վերջույթը:
2. Լեղու և բիշոֆիտի հիման վրա կոմպրեսներ: Շղարշը մի քանի անգամ ծալում են և լավ թրջում դեղորայքային լուծույթում: Այնուհետև դնում են հիվանդ տեղին, փաթաթում են սննդային թաղանթով և հուսալիորեն ամրացնում վիրակապով: Կոմպրեսը թողնում են 8 ժամ, որից հետո հանում, իսկ ոտքը քսում են կրեմով:
3. Ձվի կճեպը կալցիումի աղբյուր է, ուստի այն անհրաժեշտ է մանրացնել և կանոնավոր ավելացնել սննդի մեջ:

Բուժման ընթացքում անպայման անհրաժեշտ է ուղղել անհատական սնունդը: Եթե առկա է ավելորդ քաշ, ապա պետք է հրաժարվել ֆաստ-ֆուդից, յուղոտ, տապակած և աղի սննդից, այսինքն՝ սովորել ճիշտ սնվել: Յուրաքանչյուր մարդ պետք է իր ամենօրյա սննդակարգում ներառի ժելատին պարունակող ուտեստներ (խաշլամա, դոնդող): Առօրյա սնունդը անհրաժեշտ է լրացնել կանաչ բանջարեղենով, բազմազան շիլաներով, ձվերով, ձկով և կաթնամթերքով: Կանոնավոր անհրաժեշտ է ուտել թխած կարտոֆիլ: Ճիշտ սնունդը թույլ կտա հոդերը պահպանել գերազանց վիճակում երկար ժամանակ:
