# Քրոնիկական գայմորիտի ախտանիշները և բուժումը մեծահասակների մոտ

![Պատճառները](https://lifeinfo.am/storage/img/aroxjutyun-dexer-bozhognutyun-dexabuyser-71623745.jpg "Պատճառները")

Գայմորիտը սինուսիտի տարածված տեսակներից է, որը կարող է ունենալ սուր կամ քրոնիկական ընթացք։ Սա վերին ծնոտի ծոցում ընթացող բորբոքային պրոցես է, հաճախ՝ ռինիտի բարդություն։ Անհրաժեշտ է իմանալ, որ քրոնիկական գայմորիտի ախտորոշման դեպքում մեծահասակների մոտ ախտանիշները և բուժումը տարբերվում են։ Դրանք կախված են հիվանդների անհատական առանձնահատկություններից։

Բովանդակություն՝

- [Ախտանիշները մեծահասակների մոտ](#%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%B7%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%B4%D5%A5%D5%AE%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B4%D5%B8%D5%BF)
- [Պատճառները](#%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B3%D5%A1%D5%BC%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8)
- [Ախտորոշում](#%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%B7%D5%B8%D6%82%D5%B4)
- [Հիվանդության բուժում](#%D5%B0%D5%AB%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%B8%D6%82%D5%B4)
- [Ինչպես բուժել քրոնիկական գայմորիտը առանց վիրահատության](#%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%BA%D5%A5%D5%BD-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%A5%D5%AC-%D6%84%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%AB%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%B4%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A8-%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D6%81-%D5%BE%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6)
- [Բուժում հակաբիոտիկներով](#%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%A2%D5%AB%D5%B8%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D5%BE)
- [Սրացման ժամանակ](#%D5%BD%D6%80%D5%A1%D6%81%D5%B4%D5%A1%D5%B6-%D5%AA%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF)
- [Ռեմիսիա](#%D5%BC%D5%A5%D5%B4%D5%AB%D5%BD%D5%AB%D5%A1)
- [Վիրաբուժական բուժում](#%D5%BE%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%B8%D6%82%D5%B4)
- [Ֆիզիոթերապիա](#%D6%86%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%B8%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%AB%D5%A1)
- [Բուժում ժողովրդական միջոցներով](#%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%AB%D5%BB%D5%B8%D6%81%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D5%BE)
- [Հետևանքները](#%D5%B0%D5%A5%D5%BF%D6%87%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8)
- [Կանխարգելում](#%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%B4)

Նյութեր թեմայի շուրջ՝- [Ինչպես լվանալ քիթը տնային պայմաններում գայմորիտի ժամանակ](%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%BA%D5%A5%D5%BD-%D5%AC%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AC-%D6%84%D5%AB%D5%A9%D5%A8-%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%B4%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%AB-%D5%AA%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF-3201 "Ինչպես լվանալ քիթը տնային պայմաններում գայմորիտի ժամանակ")
- [Ինչպես կիրառել Ազիթրոմիցինը գայմորիտի ժամանակ - հրահանգ](%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%BA%D5%A5%D5%BD-%D5%AF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%BC%D5%A5%D5%AC-%D5%A1%D5%A6%D5%AB%D5%A9%D6%80%D5%B8%D5%B4%D5%AB%D6%81%D5%AB%D5%B6%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%B4%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%AB-%D5%AA%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF-%D5%B0%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3-4200 "Ինչպես կիրառել Ազիթրոմիցինը գայմորիտի ժամանակ - հրահանգ")
- [Գայմորիտի բուժում ցիկլամենով - բաղադրատոմսեր տնային պայմաններում](%D5%AE%D5%B8%D6%81%D5%A1%D5%A2%D5%B8%D6%80%D5%A2%D5%AB-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8-%D6%81%D5%AB%D5%AF%D5%AC%D5%A1%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%B8%D5%BE-%D5%A2%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D5%B4%D5%BD%D5%A5%D6%80-%D5%BF%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D5%B5%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4-3401 "Գայմորիտի բուժում ցիկլամենով - բաղադրատոմսեր տնային պայմաններում")

 ![](https://lifeinfo.am/storage/images/inchic-e-arajanum-celyulity-139.png) Ախտանիշները մեծահասակների մոտ Քրոնիկական ձևը ունի ալիքաձև ընթացք։ Սրացումը փոխարինվում է ռեմիսիայով։ Սուր շրջանն ունի ընդգծված ախտանիշներ՝ մարմնի ջերմաստիճանը աննշան բարձրանում է, պահպանվում է 37,5⁰C մակարդակում; 3. առաջանում է հոգնածության, թուլության զգացում;
4. քթի լորձաթաղանթի գրգռումը հրահրում է փռշտոց;
5. գլխի թեքման, հազի, փռշտոցի ժամանակ արտահայտված ցավային զգացողություններ են ի հայտ գալիս, որոնք հատվում են դեպի ծնոտի շրջան և քթի հիմք:
Հանդարտվելու շրջանում հիվանդությունը դրսևորվում է հետևյալ ախտանիշներով՝

- քթի խցանվածության և դեմքի հատվածում ուռած լինելու զգացում;
- մշտական հարբուխ, որը գրեթե չի ենթարկվում բուժման;
- քթային շնչառության բացակայություն;
- քթից պարբերաբար արտադրվող, փտած հոտ ունեցող արտադրություններ;
- քթումից ըմպան հոսող լորձը կոկորդում կոշտուկի զգացում է առաջացնում;
- ակնախորշերի հատվածում ցավող ցավեր, որոնք նվազում են պառկած դիրքում;
- գիշերային քնից հետո կոպերը ուռչում են;
- զարգանում է կոնյուկտիվիտ;
- հայտնվում է քթախոսություն (գնուսավություն):

![Ախտորոշում](https://lifeinfo.am/storage/images/qronikakan-gaymoriti-axtanishnern-u-bujumy-194.jpg "Ախտորոշում")

> Ուշադրություն! Սրացումն ամենից հաճախ նկատվում է ցուրտ եղանակին՝ մրսածության, ՍՇՎԻ ֆոնի վրա։ Ամռանը գայմորիտը հանդարտվում է։

## Պատճառները

Հիմնական հրահրող գործոնը մարդու օրգանիզմ պաթոգեն միկրոօրգանիզմների ներթափանցումն է։ Բակտերիաները և վիրուսները բորբոքում են առաջացնում, իսկ ոչ ադեկվատ բուժման դեպքում այն վերածվում է գայմորիտի քրոնիկական ձևի։

Բակտերիաները օրգանիզմ են ներթափանցում մի քանի ճանապարհներով՝

- հեմատոգեն ճանապարհ - արյան միջոցով;
- ռինոգեն տարբերակ - քթի խոռոչով, հանդիպում է ամենից հաճախ;
- ատամնածին - ատամների, ծնոտի, բերանի խոռոչի հիվանդությունների ժամանակ:

Սուր փուլի անցումը քրոնիկականի պայմանավորված է հետևյալ հանգամանքներով՝

1. Ինքնուրույն կամ սխալ բուժում, բժշկի առաջարկությունների չկատարում։ Թերապիայի վաղաժամ ընդհատումը մեղմացնում է ախտանշանները, սակայն չի վերացնում վարակը։
2. Ռինիտի և տոնզիլիտի քրոնիկական ձևեր։ Ըմպանում բակտերիաների կուտակումը պահպանում է բորբոքումը, հրահրում է գայմորիտի սրացում։
3. Միջնապատի կորություն և ըմպանում նորագոյացություններ (կիստաներ, պոլիպներ) խոչընդոտում են լորձի նորմալ դուրսբերմանը։ Արտադրությունների լճացումը հրահրում է հիվանդության սրացում։
4. Աղտոտված շրջակա միջավայրը, վնասակար սովորությունները, ալերգիան, իմունիտետի նվազումը մեծացնում են հիվանդության քրոնիկական ձևի անցման ռիսկը։

> Կարևոր է իմանալ! Գայմորիտը կարող է լինել անոթասեղմող պատրաստուկների (քթային կաթիլների և սփրեյների) չարաշահման հետևանք! Դրանք նվազեցնում են ախտանիշները, սակայն չեն վերացնում վարակը! Կաթիլների չափից ավելի օգտագործումը հրահրում է ավելցուկային ծոցերում լորձի կուտակում։

![Ինչպես բուժել քրոնիկական գայմորիտը առանց վիրահատության](https://lifeinfo.am/storage/images/qronikakan-gaymoriti-axtanishnern-u-bujumy-157.jpg "Ինչպես բուժել քրոնիկական գայմորիտը առանց վիրահատության")

Անկախ պատճառից՝ քրոնիկական գայմորիտը կարող է լինել երկկողմանի կամ ազդել միայն մեկ ծոցի վրա։

### Ախտորոշում

Առաջին խորհրդատվության ժամանակ օտոլարինգոլոգը հարցազրույց է անցկացնում հիվանդի հետ, կազմում է ընդհանուր պատկերը։ Պարտադիր իրականացվում են բժշկական մանիպուլյացիաներ, որոնք օգնում են բժշկին ախտորոշումը հաստատել՝

- քթի և ծոցերի զննում հատուկ սարքի՝ ռինոսկոպի միջոցով;
- քթի խոռոչից քսուկի վերցում լաբորատոր հետազոտության համար;
- բակտերիոլոգիական ցանում;
- ուլտրաձայնային հետազոտություն;
- քթի ծոցերի ռենտգենոգրաֆիա:

Ռենտգեն նկարներում միշտ չէ, որ հնարավոր է որոշել վնասվածության աստիճանը։ Սակայն թարախային գայմորիտը, ծոցի այտուցը հստակ երևում են։

> Կարևոր է! Երբեմն նշանակվում են քթամերձ սինուսի պունկցիա և ալերգիկ ռեակցիաների առկայության թեստեր։

Ախտորոշումը ճշգրտելու համար անցկացվում են օրոֆարինգոսկոպիա, դիաֆանոսկոպիա կամ համակարգչային տոմոգրաֆիա։

## Հիվանդության բուժում

Գոյություն ունի հիվանդությունների դասակարգման միասնական համակարգ՝ ՀՄԴ-10։ Այն մշակվել է բժիշկների հարմարության համար և թույլ է տալիս բժիշկներին արագ ստանալ հիվանդությունների վերաբերյալ տվյալներ։ Ամեն 10 տարին մեկ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը ստուգում է բազայի փաստաթուղթը, դրանում ներկայացված տեղեկատվության հավաստիությունը։ Այսպես, քրոնիկական գայմորիտն ունի ՀՄԴ-10-ով կոդ՝ J32։ Կախված հարուցիչից և հիվանդի ընդհանուր վիճակից՝ բժիշկները ընտրում են թերապիայի եղանակը։

> Ուշադրություն! Քրոնիկական գայմորիտից ամբողջությամբ ազատվելը բավականին բարդ է! Սակայն համալիր միջոցառումներով հնարավոր է արագ վերացնել ախտանշանները և վերացնել բորբոքումը։

### Ինչպես բուժել քրոնիկական գայմորիտը առանց վիրահատության

Մեծահասակների մոտ բուժումը ենթադրում է վարակված ծոցերի մաքրում բակտերիաներից և լորձից։ Առանձնացնում են դեղորայքային թերապիա և բուժում առանց հակաբիոտիկների։

Քթից առատ արտադրություններից ազատվելու, այտուցը վերացնելու համար կօգնեն անոթասեղմող կաթիլները։ Սակայն բժշկի նշանակած դեղաչափը խստորեն պետք է պահպանել։ Հակառակ դեպքում կա օրգանիզմի դեղին ընտելանալու ռիսկ։

Քրոնիկական ատամնածին գայմորիտն անցնում է արագ։ Բավական է միայն իրականացնել բերանի խոռոչի սանացիա։ Վարակի օջախի վերացումը ատամնածին քրոնիկական գայմորիտի բուժման հիմնական մեթոդն է։

> Կարևոր է իմանալ! Եթե գայմորիտի առաջացման պատճառը ալերգիան է, բժիշկը կնշանակի հակահիստամինային դեղամիջոցներ։ Երբեմն նշանակվում է հորմոնալ դեղամիջոց՝ Nasonex։

### Բուժում հակաբիոտիկներով

Պաթոգեն միկրոօրգանիզմների աճն ու բազմացումը կասեցնելու համար օգտագործում են հակաբիոտիկներ։ Դրանք վերացնում են գայմորիտի պատճառը։ Նշանակվում են ֆտորխինոլոններ, ցեֆալոսպորիններ, պենիցիլիններ, մակրոլիդներ։ Հակաբիոտիկներն ունեն հիմնական ազդեցություն, սակայն լրացուցիչ կիրառվում են նաև տեղային հականեխիչ սփրեյներ։

Ամենից հաճախ հիվանդներին նշանակվում են հետևյալ հակաբիոտիկները՝

- Մակրոպեն;
- Ցեֆտրիաքսոն;
- Augmentin;
- Ամոքսիցիլին;
- Ցեֆազոլին:

Կարճ ժամկետում բուժվելուն օգնում են նոր սերնդի հակաբակտերիալ պատրաստուկները՝ Ազիթրոմիցին, Ցեֆիքս։

Ինչ վերաբերում է տեղային կիրառման պատրաստուկներին, ապա գայմորիտի բուժման ժամանակ օգտագործում են անոթասեղմող (Գալազոլին, Քսիմելին, Ռինորուս, Տիզին) և հակաբակտերիալ (Իզոֆրա, Պոլիդեքսա) կաթիլներ և սփրեյներ։

### Սրացման ժամանակ

Սուր շրջանում դեղորայքային թերապիան ենթադրում է լորձաթաղանթի այտուցը նվազեցնող և լորձի դուրսբերմանը նպաստող պատրաստուկների կիրառում։ Եթե առկա են թարախային արտադրություններ, կօգնեն միայն հակաբիոտիկները։ Դրանք կարող են լինել հաբերի, ներարկումների կամ կաթիլների տեսքով։

![Բուժում հակաբիոտիկներով](https://lifeinfo.am/storage/images/qronikakan-gaymoriti-axtanishnern-u-bujumy-135.jpg "Բուժում հակաբիոտիկներով")

Տարածված մեթոդ է համարվում քթի ծոցերի ծակումը հատուկ ասեղի միջոցով։ Մանիպուլյացիայից հետո կատարվում է լվացում հականեխիչներով և խոռոչ հակաբակտերիալ պատրաստուկի ներմուծում։ Սա ամենաարդյունավետ միջոցառումներն են, որոնք վերացնում են գլխացավերը և սուր գայմորիտի մյուս ախտանիշները։

Ծակումի լավ այլընտրանքն է հանդիսանում կատետեր տեղադրելու անցավ պրոցեդուրան։ Այն իրականացվում է տեղային անզգայացման ներքո, չի պահանջում պունկցիայի տեսքով լրացուցիչ գործողություններ։

> Կարևոր է! Օժանդակ բուժումը ներառում է ընդհանուր ամրացնող պատրաստուկների, վիտամինների համալիրի, իմունոմոդուլյատորների ընդունումը։

### Ռեմիսիա

Ռեմիսիայի շրջանում հիվանդությունը չի կարելի անտեսել։ Հարուցիչներից պետք է ամբողջությամբ ազատվել։ Հակառակ դեպքում որոշ ժամանակ անց գայմորիտը կսրանա։

Սրացումից դուրս հակաբիոտիկները սովորաբար չեն կիրառվում, օգտագործում են տեղային թերապիա։ Քթի լվացումը բուժիչ լուծույթներով նվազեցնում է անախորժ զգացողությունները, ճնշում է մանրէների ակտիվ բազմացումը։

### Վիրաբուժական բուժում

Գայմորիտը կարելի է բուժել առանց վիրահատության։ Սակայն եթե կոնսերվատիվ բուժումը չի տվել համապատասխան արդյունքներ, առանց վիրաբուժական միջամտության հնարավոր չէ։

![Սրացման ժամանակ](https://lifeinfo.am/storage/images/qronikakan-gaymoriti-axtanishnern-u-bujumy-141.jpg "Սրացման ժամանակ")

Վիրահատության ցուցումներն են հետևյալ առանձնահատկությունները՝

- հյուսվածքների աճ քթամերձ ծոցերում;
- օտար մարմինների, ծոցի և բերանի խոռոչի միջև անցքերի (ֆիստուլների) առկայություն;
- պունկցիա կատարելու հնարավորության բացակայություն;
- գոյացությունների վարակում:

> Իմացեք! Վիրահատությունը չի կանխի կրկնությունների առաջացումը։ Կրկնակի գայմորիտը հնարավոր է։

Նախընտրելի ուղղման մեթոդ է հանդիսանում էնդոսկոպիկ վիրահատությունը ընդհանուր անզգայացման կիրառմամբ։

### Ֆիզիոթերապիա

Գայմորիտի բուժման ժամանակ օգտագործում են տարբեր ֆիզիոթերապևտիկ պրոցեդուրաներ։ Ընտրությունը կախված է հիվանդության ձևից՝ սուր կամ քրոնիկական, պրոցեսի փուլից և ծանրության աստիճանից։

Նշանակում են՝

- էլեկտրաբուժում;
- լազերային բուժում;
- գերբարձր հաճախականության հոսանքներով թերապիա;
- դեղորայքային ինհալացիաներ:

Օգտագործում են հատուկ մագնիսաթերապիայի սարքեր, նեբուլայզերներ, համալիր ֆիզիոթերապևտիկ սարքեր։

### Բուժում ժողովրդական միջոցներով

Շատ հիվանդներ կարծում են, որ հոմեոպաթիկ թերապիան արդյունավետ բուժում է։ Իհարկե, լրացուցիչ գործողությունները չեն վնասի, եթե դրանք կիրառվեն բուժող բժշկի թույլտվությամբ և չափավոր։

![Ռեմիսիա](https://lifeinfo.am/storage/images/qronikakan-gaymoriti-axtanishnern-u-bujumy-150.jpg "Ռեմիսիա")

Բուժումը ժողովրդական միջոցներով ենթադրում է ըմպանի լվացում ծովաջրով, ինչպես նաև խոտաբույսերի թուրմերով, յուղերով՝

- պրոպոլիսի յուղով;
- կալանխոեի հյութով;
- դեղատնային քարաքոսով (չիստոտել) և ալոեի հյութով;
- թուջայի կոների և ասեղների յուղով;
- ցիկլամենի հյութով:

Դիտարկենք ամենահայտնի բաղադրատոմսերը։

#### Ծովի աղ

Արդյունավետ բուժման համար անհրաժեշտ է կանոնավոր կերպով լվանալ քթի ծոցերը։ Այս պրոցեդուրայի համար կարելի է պատրաստել հետևյալ լուծույթը՝ 1 թեյի գդալ ծովի աղ լուծել 0,5 լ տաք ջրում։

#### Ցիկլամեն

Այս միջոցը պատրաստելու համար անհրաժեշտ է հյութ քամել ցիկլամենի քերած արմատից։ Նոսրացնել Ֆուրացիլինի լուծույթով 1:4 հարաբերությամբ։ Ստացված կաթիլները կաթեցնել հիվանդ քթանցքի մեջ օրը 3 անգամ, 3 շաբաթվա ընթացքում։

> Ուշադրություն! Բժիշկները խորհուրդ են տալիս տնային պայմաններում խոտաբույսերի և դրանց խառնուրդների թուրմեր կիրառել միայն օտոլարինգոլոգի խորհրդատվությունից հետո!

## Հետևանքները

Գայմորիտով հիվանդների կանխատեսումը բարենպաստ է։ Անախորժ հիվանդությունը ընդմիշտ բուժել հնարավոր է միայն բժշկի նշանակումների լրիվ կատարման դեպքում։ Գործընթացը կարող է երկարատև լինել։

Եթե անտեսվեն օտոլարինգոլոգի խորհուրդները, վարակը կարող է հրահրել լուրջ բարդություններ։ Ծանր դեպքերում վարակը ներթափանցում է արյան մեջ և տարածվում արյան հոսքով մյուս օրգաններում։ Հազվադեպ դեպքերում դիտվում է մահացու ելք։

![Վիրաբուժական բուժում](https://lifeinfo.am/storage/images/qronikakan-gaymoriti-axtanishnern-u-bujumy-111.jpg "Վիրաբուժական բուժում")

> Կարևոր է իմանալ! Չնայած սրացման շրջանում հիվանդի ծանր վիճակին՝ քրոնիկական գայմորիտը զինվորական ծառայության հակացուցում չէ!

Եթե հիվանդությունը ամբողջությամբ չի վերացվել, կա ուղեկցող պաթոլոգիաների հավանականություն՝

- ֆարինգիտ;
- տոնզիլիտ;
- լարինգիտ:

Արագ տարածման պատճառով վարակը կարող է իջնել բրոնխներ, թոքեր և հրահրել թոքաբորբ։ Ուստի, եթե հիվանդությունը հնարավոր չէ բուժել առանց վիրահատության, պետք է համաձայնվել վիրաբուժական ուղղման հետ։

### Կանխարգելում

Քրոնիկական գայմորիտը կանխելու համար անհրաժեշտ է հետևել պարզ առաջարկություններին՝

- մանրակրկիտ բուժել հարբուխը;
- պահպանել անձնական հիգիենան;
- ժամանակին բուժել կարիեսը;
- ամրացնել իմունային համակարգը և թույլ չտալ մրսածություններ:

Հարբուխի ամենաչնչին նշանների դեպքում անհրաժեշտ է դիմել բժշկի խորհրդատվության։ Ինքնաբուժումը կարող է բարդացնել իրավիճակը, մեծացնել վերականգնողական շրջանի տևողությունը։
